Đại gian thần

Trương Phúc Loan là quyền thần cuối thời các chúa Nguyễn ở đàng Trong. Với hơn 10 năm cầm quyền, Trương Phúc Loan đã lạm dụng quyền hành và vì quyền lợi cá nhân, khuynh đảo chính sự ở đàng Trong. Ông là nguyên nhân chính khiến chính quyền các chúa Nguyễn sụp đổ. Gia tộc Trương Phúc vốn ở Quý Huyện, Thanh Hóa, ban đầu mang họ Trương Công sau được ban cho chữ Phúc.

Trương Công Gia nguyên giữ chức Điện tiền Đô Kiểm điểm Lương quận công của triều Lê đã đem gia quyến theo Đoan quốc công Nguyễn Hoàng vào Nam. Khi làm Trấn thủ Quảng Bình, Gia đã có công cùng Nguyễn Phúc Trung, Nguyễn Hữu Dật ngăn cuộc xâm lấn của quân Trịnh vào tháng 2-1627. Trương Phúc Phấn – con trai của Gia, là người có tài võ nghệ thao lược, theo cha lập nhiều công trạng được phong quan đến chức Cai cơ, năm 1630 được cử làm Trấn thủ dinh Bố Chính. Năm 1640, Phấn có công diệt trừ phản thần Nguyễn Khắc Liệt và năm 1648 cố thủ lũy Trường Dục ngăn chặn quân Trịnh vào Nam.

Trương Phúc Loan là con thứ của Thái bảo Phan quốc công Trương Phúc Phan cũng là cậu ruột của chúa Nguyễn Phúc Khoát. Nhờ vậy, mặc dù không có công trạng, ông vẫn được cho làm phụ chính thân cận với chúa. Phúc Loan đã dùng nhiều cách dẫn dụ chúa Nguyễn vào con đường tửu sắc, bỏ bê việc nước hòng âm mưu chiếm đoạt quyền lực sau này. Loan tạo điều kiện để Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát quan hệ với người em chú bác ruột của chúa là công nữ Nguyễn Phúc Ngọc Cầu và sinh được một người con trai là Nguyễn Phúc Thuần. Để tránh tai tiếng, Nguyễn Phúc Thuần được nuôi kín ở hậu cung.

Tháng 7-1765, chúa Nguyễn Phúc Khoát mất, để lại di chiếu nhường ngôi cho công tử thứ hai là Nguyễn Phúc Luân, năm ấy 33 tuổi. Tuy nhiên, do biết Phúc Luân là người thông minh, quyết đoán khó lấn quyền được nên Trương Phúc Loan đã âm mưu cùng thái giám Chữ Đức và Chưởng dinh Nguyễn Cửu Thông bắt giam Nguyễn Phúc Luân, giết chết 2 thầy học của Phúc Luân là Nội hữu Cai cơ Trương Văn Hạnh và Thị giảng Lê Cao Kỷ, đồng thời giả chiếu chỉ đưa công tử thứ 16 là Nguyễn Phúc Thuần mới 12 tuổi lên ngôi chúa, xưng hiệu là Định Vương. Cũng trong năm đó, Nguyễn Phúc Luân buồn và uất ức nên lâm bệnh được cho về nhà và mất vào ngày 24-10-1765.

Sau khi lên ngôi, Định Vương phong cho Loan chức Quốc Phó, quản lý bộ Hộ, quản cơ Trung tượng kiêm tàu vụ, lo việc thông thương với tàu bè ngoại quốc. Các quan chức quan trọng trong triều có Chưởng thủy cơ Nguyễn Phúc Viên; Nội hữu Chưởng dinh quản lý bộ Lại và bộ Binh Tả phủ Chưởng phủ sự dinh Quảng Nam Nguyễn Phúc Nghiễm. Cả hai đều là con của Dận quốc công Nguyễn Phúc Điền, xét ra là anh em ruột của bà Ngọc Cầu, mẹ chúa Định Vương và đều là những tay đam mê tửu sắc, không để ý gì đến chính sự. Hai con trai của Loan là Chưởng dinh Trương Phúc Thặng lấy công nữ Ngọc Nguyện và Cai cơ Trương Phúc Nhạc lấy công nữ Ngọc Đảo đều là con của Vũ Vương. Do đó, quyền hành trong triều của Trương Phúc Loan rất lớn.

Để trấn an dư luận, Loan tấu với Định Vương cho mời Nguyễn Cư Trinh, là vị quan có uy tín lúc bấy giờ, từ Gia Định về Phú Xuân thăng Lại bộ kiêm Tào vận sứ và phục chức Hàn lâm cho Nguyễn Quang Tiền vốn là người trung nghĩa, văn chương uyên thâm. Đối với hai người này, Loan có phần kiêng dè chút ít. Tuy nhiên, đến năm 1767, Nguyễn Cư Trinh mất và đến năm 1770, Quang Tiền cũng qua đời. Lúc này, Loan không còn kiêng nể ai nữa, mặc tình tự tung tự tác.

Để củng cố thế lực, Trương Phúc Loan tiến cử thân cận là Thái Sinh giữ Hộ bộ, đồng thời cho người thân tín tổ chức thu thuế ở các cảng sông, cảng biển quan trọng và thu thuế khai thác các nguồn tài nguyên, khoáng sản ở Quảng Nam, mỗi năm ước đạt bảy tám vạn quan tiền bỏ vào túi riêng, chỉ nộp công khố khoảng một hai phần. Thêm vào đó, Loan công khai bán quan, chạy ngục nên đã thâu tóm được một tài sản kếch xù. Hằng năm, Loan bắt binh lính nộp 5 gánh đầy dây mây để thay thế dây xâu tiền bị hỏng.

Lời bàn:

Mỗi thời có một cách hiểu khác nhau về trung và hiếu, nhưng phàm đã là người thì phải biết hiếu, biết trung. Thế nhưng với Trương Phúc Loan trong giai thoại này, kẻ ăn lộc vua và tuy thân là đại thần dưới chỉ một người trên cả thiên hạ nhưng không biết trung hiếu là gì, đã phạm vào đại tội. Đã thế, ông ta lại kết bè kéo cánh để khuynh loát thiên hạ và độc đoán chuyên quyền, thì đó là 2 đại tội. Lợi dụng sự sa đọa của đồng liêu để tham lam thu vén, ăn hối lộ và ức hiếp dân đen, đó là 3 đại tội. Một người mà phạm cả 3 đại tội ấy thì còn mặt mũi nào đứng trong cõi trời đất nữa. Và phàm là những kẻ bạo ngược tham lam, thế nào rồi cũng có kết cục bi thảm.

Tiếc rằng liên tục 8 đời chúa Nguyễn ở đàng Trong đều thịnh trị, đến khi quyền thần Trương Phúc Loan thao túng gây nên sóng gió, làm cho đời chúa Nguyễn thứ 9 bị yếu hẳn đi đưa đến suy sập, tiêu tan cơ nghiệp ở đàng Trong. Giả sử Phúc Loan tận tụy phò chúa, giúp nước thì không bị tiêu tan hết của cải, gia tài và sự nghiệp, mà ngược lại còn là một danh thần được vẻ vang muôn đời. Thế nhưng ở đời xưa nay vẫn thế, quyền hành, địa vị, giàu sang đã làm mờ mắt không biết bao người.

Theo Danhngoncuocsong.com